Τεχεράνη-Ουάσιγκτον: Νέος άξονας


Defence & Security Alert magazine – τεύχος Φεβρουαρίου 2020

Ο “Άξονας του Κακού”. Έτσι περιγράφει η Ουάσιγκτον το ιρανικό καθεστώς εκφράζοντας το μέγεθος της εχθρότητας μεταξύ των δύο χωρών. Από την άλλη πλευρά, η Τεχεράνη περιγράφει την Ουάσινγκτον ως τον “Μεγάλο Σατανά”, με πιο συυχνό σύνθημα μέσα στον κύκλο των υποστηρικτών αυτού του συστήματος να είναι: “θάνατος στην Αμερική” και “θάνατος στο Ισραήλ”. Αυτή η ρητορική που υποδηλώνει ότι τους δύο αιώνιους εχθρούς δεν συνδέει παρά η γλώσσα του πολέμου και του αίματος, δεν είναι στην πραγματικότητα μια ακριβής αποτύπωση των αμερικανο-ιρανικών σχέσεων μετά από την επικράτηση της Ισλαμικής Επανάστασης το 1979, παρά μόνο ένα μικρό τμήμα του γενικότερου σκηνικού.

Συνεργασία Τεχεράνης-Ουάσινγκτον και πέραν αυτής

Οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών είχαν σκαμπανεβάσματα, άλλοτε συνεργασία και άλλοτε πράξεις εχθρότητας. Όντως, μπορούμε να πούμε ότι κατά τα τελευταία 40 έτη εκτός της περασμένης χρονιάς, υπήρχε περισσότερη συνεργασία μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσιγκτον σε πολλούς φακέλους και τομείς, παρά εχθρότητα. Εδώ πρέπει να τονίσουμε τον βασικό κανόνα της πολιτικής που λέει ότι δεν υπάρχει μόνιμος εχθρός ή μόνιμος φίλος, αλλά υπάρχει μόνο η γλώσσα των  συμφερόντων που καθορίζουν ποιός θα είναι ο εχθρός και ποιος ο φίλος. Βάσει αυτού του κανόνα, κανένας πολιτικός αναλυτής ή παρατηρητής στρατιωτικών κινήσεων δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια το μέλλον των σχέσεων μεταξύ οποιωνδήποτε δύο χωρών. Δεν είναι δυνατόν να πούμε ότι ο πόλεμος έρχεται ή ότι θα ανοίξουν οι θύρες των διαπραγματεύσεων.

Ωστόσο, στο σημερινό αρχείο των σχέσεων Τεχεράνης και Ουάσινγκτον, η πιο βαριά και πολύτιμη πρόταση για να περιγράψω το μελλοντικό σκηνικό είναι αυτό που είπε ο αμερικανός υπουργός Άμυνας Μαρκ Έσπερ μόλις λίγες ώρες πριν τα αμερικανικά αεροσκάφη μετακινηθούν από τη βάση του Ain al-Assad στο δυτικό Ιράκ προς το Διεθνές Αεροδρόμιο της Βαγδάτης και τη δολοφονία του στρατηγού Qassem Soleimani: “Το παιχνίδι έχει αλλάξει”.

Για να γίνει πλήρως κατανοητό το τρέχον και το επερχόμενο σκηνικό στις αμερικανο-ιρανικές σχέσεις, πρέπει να γίνει μια ακριβής σκιαγράφηση των σχέσεων αυτών πριν τη δολοφονία του στρατηγού Qassem Soleimani.

Αφγανικό αρχείο

Μετά από τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η αμερικανική κυβέρνηση υπό την ηγεσία του Τζορτζ Μπους, άρχισε να σχεδιάζει την εισβολή στο Αφγανιστάν. Πριν από αυτήν, η Τεχεράνη έστειλε μυστικά μια ομάδα διπλωματικών και στρατιωτικών εκπροσώπων της στην Ουάσιγκτον παρά το γεγονός ότι οι διπλωματιικές σχέσεις τους είχαν διακοπεί. Σε αυτήν την συνάντηση, οι Ιρανοί εκπρόσωποι πρόσφεραν πλήρη συνεργασία στους Αμερικανούς σε οποιαδήποτε στρατιωτική επιχείρηση εναντίον των Ταλιμπάν. Πράγματι, αυτό συνέβη επί του πεδίου. Οι πληροφορίες που παρείχε το ιρανικό καθεστώς ήταν η κύρια αιτία της απόκτησης του ελέγχου του 95% του Αφγανιστάν από την Ουάσινγκτον το 2002 και μια από τις σημαντικότερες υπηρεσίες που προσέφερε η Τεχεράνη στην Ουάσινγκτον μακριά από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης και τα φώτα της δημοσιότητας. Αυτή η υπηρεσία έδωσε στο Ιράν την ελευθερία να κινείται στο Αφγανιστάν και να αναδιαμορφώσει το λόμπι του στη χώρα, την πολιτοφυλακή Fatemiyoun.

Το ιρακινό αρχείο

Όπως είναι γνωστό, ο πρώην πρόεδρος του Ιράκ Saddam Hussein είχε πάρα πολύ κακές σχέσεις με το ιρανικό καθεστώς και πολέμησε με αυτό σε έναν πόλεμο που κράτησε οκτώ χρόνια, κατά τη διάρκεια των οποίων πέθαναν εκατοντάδες χιλιάδες Ιρακινοί και Ιρανοί. Αυτή η ένταση και εχθρότητα συνεχίστηκαν μετά τον πρώτο πόλεμο του Κόλπου. Κατά την αμερικανική προετοιμασία για τον πόλεμο στο Ιράκ με την πρόφαση της ύπαρξης όπλων μαζικής καταστροφής και της διάδοσης της δημοκρατίας, πάλι το ιρανικό καθεστώς άνοιξε τις πόρτες του στην Ουάσιγκτον δηλώνοντας έτοιμο να συνεργαστεί στην ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν. Πράγματι το Ιράν και το Ιρακινό κόμμα Al-Dawa, το οποίο δημιούργησε η Τεχεράνη από τους Σιίτες του Ιράκ, είχε πολύ σημαντικό ρόλο στην ταχεία κατάρρευση του ιρακινού στρατού αλλά και στην κάμψη της ιρακινής αντίστασης που προέκυψε μετά τον πόλεμο. Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τον ρόλο που έπαιξε το Ιράν, η Ουάσινγκτον του έδωσε την Βαγδάτη σε χρυσό πιάτο. Έτσι, το Ιρακινό κόμμα Al-Dawa που ιδρύθηκε από την Τεχεράνη και κατευθύνεται ιδεολογικά από αυτήν, ηγήθηκε de facto πολιτικά της χώρας με νέα ονόματα όπως “Συνασπισμός για το Κράτος Δικαίου”, “Συμμαχία της σοφίας” και “Συμμαχία της κατάκτησης” ή στρατιωτικά υπό τον τίτλο “Λαϊκές δυνάμεις κινητοποίησης”.

Στη Συρία, το αμερικανικό πράσινο φως επέτρεψε την εισροή χιλιάδων πολιτοφυλακών από το Αφγανιστάν, το Ιράκ και το Λίβανο υποστηριζόμενων από το Ιράν, για χάρη της επιβίωσης του καθεστώτος Assad. Στον Λίβανο η πολιτοφυλακή της Hezbollah είναι αυτή που καθορίζει τις κυβερνήσεις και αυτό γίνεται κάτω από τα μάτια της Ουάσιγκτον. Νοτιότερα, η πολιτοφυλακή των Χούτι στην Υεμένη που υποστηρίζεται από την Τεχεράνη, κατάφερε να ελέγχει το ήμισυ της χώρας, συμπεριλαμβανομένης της πρωτεύουσας της Σαναά, ενώ τα μάτια διαδοχικών αμερικανικών κυβερνήσεων παρατηρούν χωρίς να αισθάνονται δυσφορία.

Διακυβέρνηση Τραμπ

Με την ανάληψη της ηγεσίας του Λευκού Οίκου από τον Ντόναλντ Τραμπ, πολλοί παρατηρητές που άκουγαν τις δηλώσεις του σχετικά με το Ιράν και την πυρηνική συμφωνία μεταξύ Τεχεράνης και των πέντε μεγάλων χωρών, ανέμεναν ότι ο Τραμπ ετοιμαζόταν για ένα νέο στάδιο στις σχέσεις Ουάσινγκτον και Τεχεράνης όπου το προφανές θα ταίριαζε με το τι συμβαίνει κάτω από το τραπέζι. Ο Τραμπ επιβεβαίωσε ότι θα τερματίσει την πυρηνική συμφωνία και θα επιβάλει εκ νέου οικονομικές κυρώσεις, κάτι που συνέβη τον Μάιο του 2018 και επιπλέον πετρελαϊκές κυρώσεις τον Μάϊο του 2019. Αυτά θεωρήθηκαν από πολλούς ως μια στροφή στις σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν και ότι οδηγούνται σε πόλεμο ανά πάσα στιγμή. Όμως και πάλι η πραγματικότητα ήταν διαφορετική από αυτό που παρακολουθούμε στις εφημερίδες και στις τηλεοπτικές οθόνες. Οι τελευταίοι επτά μήνες ήταν η καλύτερη περίοδος για το Ιράν κατά την οποία αισθάνθηκε άνετα και ισχυροποιήθηκε περισσότερο από ποτέ τα τελευταία σαράντα χρόνια. Θα καταστήσω αυτό το σημείο σαφέστερο.

Καταρχάς, πρέπει να τονιστεί ότι ο Τραμπ, από την πρώτη του μέρα στον Λευκό Οίκο, επιβεβαίωσε ότι δεν είναι φιλοπόλεμος. Επανέλαβε συστηματικά ότι θα εργαστεί για να τερματίσει μια σειρά κρίσεων με οικονομικό και διπλωματικό τρόπο και θα επαναφέρει χιλιάδες Αμερικανούς στρατιώτες στα σπίτια τους, κάτι που πράγματι συνέβη όταν αποφάσισε γρήγορα και ανεύθυνα να αποσύρει το μεγαλύτερο μέρος των δυνάμεων των ΗΠΑ στη Συρία. Επίσης, οι συνεχιζόμενες διπλωματικές συνομιλίες μεταξύ Ουάσιγκτον και Ταλιμπάν κατά το παρελθόν έτος είναι ένα προοίμιο για τη σταδιακή απόσυρση που είναι πιθανό να ξεκινήσει την άνοιξη του επόμενου έτους. Τα χαρακτηριστικά και η προσωπικότητα που επέδειξε ο Τραμπ, καθώς και οι αποφάσεις του για την παθητικότητα προς την στρατιωτικοποίηση ή την στρατιωτική δράση, χρησιμοποιήθηκαν από το Ιράν στο έπακρο.

Το μαρτύριο Τεχεράνης-Κόλπου

Με το πρόσχημα της απάντησης στις κυρώσεις των ΗΠΑ, η Τεχεράνη πραγματοποίησε αρκετές επιθέσεις στον Περσικό Κόλπο, ξεκινώντας από βομβαρδισμούς πλοίων στο λιμάνι Fujairah του ΗΑΕ, φθάνοντας στις επιθέσεις στις εγκαταστάσεις της Aramco στην ανατολική Σαουδική Αραβία. Μέσα από αυτές τις επιθέσεις, το Ιράν προσπάθησε να παρουσιαστεί ως μια διεθνής δύναμη που πρέπει να ληφθεί υπόψη και μια περιφερειακή δύναμη που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Το ιρανικό καθεστώς παρουσίασε στον λαό του ότι το σχέδιό του για την ανάπτυξη πολιτοφυλακών στην περιοχή άρχισε να αποκομίζει τα αποτελέσματά του.

Τα ΗΑΕ, τα οποία βασίζονται στον τουρισμό και τις επενδύσεις, αναγκάστηκαν να ανοίξουν τις πόρτες τους στην Τεχεράνη και να κάνουν σημαντικές παραχωρήσεις στο αρχείο της Υεμένης. Αντίστοιχα, και το Βασίλειο της Σαουδικής Αραβίας βίωσε τον ίδιο πόνο και αναγκάστηκε να κάνει βήματα προσέγγισης με το Ιράν αναφορικά με τον πόλεμο στην Υεμένη.

Οι ιρανικές επιθέσεις δεν θα είχαν πραγματοποιηθεί χωρίς τις αμερικανικές οικονομικές κυρώσεις,  οι οποίες αποτέλεσαν την ιδανική κάλυψη για την Τεχεράνη να δείξει την στρατιωτική της ισχύ. Η επίθεση στην Αράμκο κατέδειξε την πρόοδο της ιρανικής αμυντικής βιομηχανίας. Οι πύραυλοι που διέσχισαν χιλιάδες χιλιομέτρων συνοδευόμενοι από ιρανικής κατασκευής drones, υπό την παρουσία των αμερικανικών Patriot, επέτυχαν να χτυπήσουν τους στόχους τους με εντυπωσιακή ακρίβεια. Ενώ συνέβαιναν αυτά, ο στρατηγός Σολεϊμάνι προετοιμαζόταν μυστικά για το επόμενο χτύπημά του στο Ιράκ οργανώνοντας επιθέσεις με ρουκέτες που θα πραγματοποιούνταν από μικρές ιρακινές πολιτοφυλακές εκπαιδευμένες γι’αυτόν τον λόγο από τους Ιρανούς Φρουρούς της Επανάστασης. Όμως ο Τραμπ είχε διαφορετική γνώμη. Το βράδυ της 3ης Ιανουαρίου ένα αμερικανικό drone χτύπησε την αυτοκινητοπομπή του στρατηγού Σουλεϊμάνι, αμέσως μετά την άφιξή του στην ιρακινή πρωτεύουσα Βαγδάτη. Έτσι ξεκίνησε μια νέα φάση για την Μέση Ανατολή γενικότερα.

Μετά τον Σολεϊμάνι

Αναμφισβήτητα, η δολοφονία του πιο βαρυσήμαντου ανθρώπου για τις ιρανικές κινήσεις εκτός των συνόρων, ο οποίος διέθετε τεράστιο χάρισμα και έχαιρε μεγάλης υποστήριξης στο εσωτερικό του Ιράν, θα προκαλέσει μεγάλες αλλαγές στο ιρανικό σκηνικό, εντός και εκτός. Η μάχη του ψιθύρου στο αυτί του Χαμενεΐ μεταξύ της διπλωματικής πτέρυγας υπό τον Ζαρίφι και της στρατιωτικής πτέρυγας υπό τον Σολεϊμάνι τελείωσε οριστικά με την αποφασιστική νίκη του πρώτου. Με βάση αυτή την πραγματικότητα, όλα όσα θα συμβούν από εδώ και πέρα θα χτιστούν πάνω σε ένα μείγμα θλίψης και συναισθηματικού θυμού για τη μεγάλη απώλεια με καθαρά διπλωματικό άγγιγμα. Μπορούμε να ειπωθεί με σιγουριά ότι ο Zarifi θα είναι o ηγέτης της ιρανικής σκηνής σε διεθνές επίπεδο.

Εκτός ιρανικών συνόρων, ένα σημαντικό μέρος του βάρους της Τεχεράνης θα έχει μικρότερη συνοχή από ό, τι με τον Σολεϊμάνι. Στο Λίβανο, και υπό το φως της συνεχιζόμενης κατάστασης κυβερνητικού κενού και των λαϊκών διαδηλώσεων κατά της διαφθοράς, η πολιτοφυλακή της Χεζμπολάχ θα προσπαθήσει να μειώσει τη στρατιωτική της εμφάνιση στο επόμενο στάδιο, ώστε να μην δώσει οποιεσδήποτε ευκαιρίες στο Ισραήλ να εκμεταλλευτεί το κενό που άφησε η απώλεια του Soleimani και να χτυπήσει το πυραυλικό της πρόγραμμα. Είναι, επίσης, πιθανό ότι, με την επικράτηση της λιγότερο ριζοσπαστικής πτέρυγας στην Τεχεράνη, η οικονομική ενίσχυση προς την συγκεκριμένη πολιτοφυλακή θα περιορισθεί.

Στη Συρία – εδώ πρέπει να σταθούμε στις ισραηλινές διαρροές – η ισραηλινή κυβέρνηση και οι μυστικές υπηρεσίες πιστεύουν ότι, ελλείψει του Σολεϊμάνι, το χέρι της Τεχεράνης στη Συρία έχει γίνει πολύ πιο αδύναμο και ότι η πιθανότητα του Ιράν να αποδεχτεί την αποχώρηση από τα συριακά εδάφη είναι δυνατή αν το Ισραηλινό Υπουργείο Άμυνας κινηθεί σθεναρά εναντίον της ιρανικής παρουσίας. Βάσει αυτού, είναι πιθανό να δούμε αύξηση στη συχνότητα των ισραηλινών χτυπημάτων κατά ιρανικών εγκαταστάσεων και αποθηκών στη Συρία.

Στο Ιράκ, το σκηνικό είναι πιο περίπλοκο και αυτό εντείνεται μέρα με τη μέρα. Οι διαδηλώσεις που συνεχίζονται από τον περασμένο Οκτώβριο κατά της υποστηριζόμενης από το Ιράν ιρακινής κυβέρνησης και υπό το πρίσμα της αμερικανικής επίβλεψης, το Ιράν θα προσπαθήσει να μην γλιστρήσει προς μια σύγκρουση με την Ουάσιγκτον, άμεσα ή μέσω των ιρακινών πολιτοφυλακών που ελέγχει και είναι μέρος των Λαικών δυνάμεων κινητοποίησης. Πιθανότερα, η μόνη κίνηση στο Ιράκ θα επικεντρωθεί στο κοινοβουλευτικό αίτημα για την απόσυρση αμερικανικών δυνάμεων από τη χώρα.

Δυνατότητες για το Ιράν

Όσο για την άμεση αμερικαν-ιρανική επικοινωνία, οι επιλογές που διαθέτει το ιρανικό καθεστώς είναι πολύ περιορισμένες. Με μια οικονομική κρίση που καθημερινά εντείνεται και την δολοφονία Σουλεϊμάνι, ήρθε το περιστατικό της κατάρριψης του ουκρανικού αεροπλάνου για να μεγαλώσει ακόμα περισσότερο η οικονομική πληγή του Ιράν, καθώς γίνεται λόγος για αποζημιώσεις που μπορεί να φθάσουν μέχρι και πέντε δις δολάρια. Από την άλλη πλευρά, ο Τραμπ έθεσε μια νέα κόκκινη γραμμή μέσω ενός tweet επισημαίνοντας ότι η Ουάσιγκτον θα χτυπήσει 52 ιρανικούς στόχους αν οποιοσδήποτε Αμερικανός στρατιώτης ή πολίτης ή διπλωμάτης υποστεί ζημία από το Ιράν ή τις παραστρατιωτικές ομάδες που ελέγχει. Ως εκ τούτου, το παραμικρό σφάλμα θα προκαλέσει ένα σκληρό αμερικανικό χαστούκι που θα καταστρέψει όλα όσα η Τεχεράνη έχει χτίσει τα τελευταία σαράντα χρόνια και κυρίως τους τελευταίους επτά μήνες για να δείξει ότι είναι ισχυρή χώρα. Η Τεχεράνη βρίσκεται αυτήν την στιγμή σε μια κρίσιμη καμπή ανάμεσα στις απόψεις τοων εξτρεμιστών του ιρανικού καθεστώτος και των διπλωματών. Μπορούμε να διακρίνουμε δύο σενάρια:

Η ακραία ρητορική

Η απάντηση στην δολοφονία του Soleimani δεν είναι μόνο ένα χτύπημα ενός εχθρού, αλλά μάλλον ένα μήνυμα που έλαβαν και οι σύμμαχοι και οι εχθροί και υποδηλώνει την αδυναμία της Τεχεράνης και ότι είναι ένα χάρτινο τέρας. Με βάση αυτό, μια ισχυρή αντίδραση του Ιράν πρέπει να πραγματοποιηθεί με μια πυραυλική επίθεση με αεροσκάφη όπως αυτή που έγινε στο Al-Baqiq στην ανατολική Σαουδική Αραβία και ο στόχος και να είναι πάλι ένας από τους ευαίσθητους χώρους στην περιοχή.

Η διπλωματική γλώσσα

Η απάντηση στη δολοφονία του Σολεϊμάνι είναι μια προσπάθεια να αναχαιτιστεί η δυναμική του Τραμπ στις επερχόμενες προεδρικές εκλογές, μέσω δύο μετώπων. Το ένα είναι η υποστήριξη της επανεμφάνισης του ISIS, για να ανατρέψουν τα σημαντικότερα διεθνή επιτεύγματα του Τραμπ και το δεύτερο η δημιουργία ενός καναλιού επικοινωνίας και υποστήριξης με τους Ταλιμπάν στο Αφγανιστάν για να στραγγίξουν τον Τραμπ και τις αμερικανικές δυνάμεις εκεί.

Κατά κάποιο τρόπο, όλα τα σενάρια που υπάρχουν στο τραπέζι του ιρανικού ανώτατου ηγέτη Ali Khamenei έχουν ένα αποτέλεσμα, το οποίο ωθεί την Ουάσινγκτον να δεχθεί να κάνει μια παραχώρηση και το πρώτο βήμα για να καθίσουν οι δύο πλευρές στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Καμμία πλευρά δεν επιθυμεί τον πόλεμο. Αυτό που επιθυμεί η Τεχεράνη είναι να έχει το πάνω χέρι και η Ουάσιγκτον να παραιτηθεί από δύο σημαντικά αρχεία: το ιρανικό βαλλιστικό πρόγραμμα και την ιρανική επιρροή στη Μέση Ανατολή.

Σε προηγούμενο άρθρο μου στο περιοδικό με τον τίτλο “Ο πόλεμος δεν είναι επιλογή” κλείνω περιγράφοντας την αμερικανο-ιρανική σύγκρουση ως “μάχη ανδαγκώματος των δακτύλων”. Όποιος πονέσει πρώτος, αυτός θα υποχωρήσει. Μπορώ τώρα να διαβεβαιώσω ότι αυτή η μάχη έχει τελειώσει με ένα αμερικανικό χαστούκι στο πρόσωπο των Ιρανών ξυπνώντας τους από το όνειρο ότι μπορούν να ορθώσουν ανάστημα απέναντι στην Ουάσιγκτον και για την περιοχή να είναι πιο κοντά στην διαπραγμάτευση ή μια νέα θύελλα.